است يا نه ؟ 2 . آيا جامعهء بشر در آينده متكامل است و رو به تكامل مىرود ؟ 3 . اگر رو به تكامل مىرود آيا آن جامعهء ايده‌آل و به تعبير افلاطون آن مدينهء فاضلهء بشريت چگونه است و چه مشخصاتى دارد ؟ ما تاريخ را تا اينجا كه آمده‌ايم مىتوانيم بشناسيم اما آينده را چطور ؟ آيا نسبت به آينده بايد چشمهايمان را ببنديم و بگوييم تاريخ جبراً حركت مىكند و رو به تكامل است ؟ در طبيعتِ زمان تكامل است ؟ كِشتى زمان جبراً و بدون آنكه انسان كوچكترين دخالتى و كوچكترين مسئوليتى داشته باشد رو به تكامل است نظير تكامل طبيعى كه قبلًا اشاره شد ؟ و در گذشته هم انسانها به عنوان يك عده موجودات آزاد و مختار و صاحب مسئوليت و دخيل نقشى نداشته‌اند ؟ نقش انسانها در گذشته يك نقش جبرى و فرعى بوده است ؟ خير ، نه در گذشته اينچنين بوده و نه در حال و آينده . چنين جبرى بر گذشته حاكم نبوده است . انسانها با اراده و اختيار خودشان ، با طرح‌ريزى خودشان براى جامعه‌شان ، راه تكامل جامعه را انتخاب كرده‌اند و جامعه را جلو برده‌اند ؛ يعنى نقش اختيار و آزادى انسانها در گذشته را نبايد فراموش كرد و لهذا گروههايى از انسانهاى گذشته قابل ستايش و تعظيم و تجليل و تقديس‌اند و آنها همانهايى هستند كه مىتوانستند در جلوى تكامل تاريخ بايستند يا به تكامل تاريخ كمك نكنند و آسايش فردى را براى خودشان برگزينند ولى اين كار را نكردند و آزادانه و به اختيار خود در راه تكامل تاريخ فداكارى كردند ، و انسانهاى ديگرى مورد ملامت و صد هزار ملامت و نفرين هستند به دليل اينكه كارشكنى كرده‌اند . و قهراً اگر ما آينده را نشناسيم يعنى براى آينده طرحى نداشته باشيم و اگر به مسئوليت خودمان براى ساختن تاريخ توجه نكنيم ، مورد ملامت آيندگان هستيم . تاريخ ساختهء انسان است نه انسان ساختهء تاريخ . اگر طرحى براى آيندهء تاريخ نداشته باشيم و اگر مسئوليت خودمان را براى آيندهء تاريخ درك نكنيم كسى نمىتواند به ما قول بدهد كه اين كشتى خود به خود و به طور خودكار به مقصد و هدف خودش برسد ، لااقل قابل جلو افتادن و عقب افتادن هست . مسئلهء قابليت جلو افتادن و عقب افتادن حوادث ، يعنى اينكه يك سير جبرى كور حوادث را به جلو نمىراند ، در اسلام و مخصوصاً در تشيّع مطرح است كه اگر